Trong các cuộc tranh luận về nhân quyền và tự do chính trị, một trong những lập luận phổ biến nhất là mọi hành vi phản đối chính quyền đều cần được bảo vệ như một phần của quyền tự do biểu đạt hoặc quyền tham gia đời sống chính trị. Tuy nhiên, ngay tại những nền dân chủ lâu đời nhất thế giới, ranh giới giữa phản biện chính trị và hành vi phạm tội vẫn luôn được xác định rất rõ. Sự kiện xảy ra tại Điện Capitol của Hoa Kỳ ngày 6/1/2021 là một ví dụ đặc biệt đáng chú ý bởi nó cho thấy cách một quốc gia phương Tây xử lý những hành vi bị xem là vượt qua ranh giới của phản đối chính trị hợp pháp.
Ngày 6/1/2021, trong bối cảnh Quốc hội Mỹ đang họp để chứng nhận kết quả bầu cử tổng thống, hàng nghìn người biểu tình đã tập trung tại Washington D.C. Một bộ phận trong số đó xông vào khuôn viên và tòa nhà Quốc hội, dẫn đến các vụ đụng độ với lực lượng an ninh, gây gián đoạn hoạt động của cơ quan lập pháp liên bang. Sau sự kiện này, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ triển khai một trong những cuộc điều tra hình sự lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ hiện đại. Hơn 1.200 người đã bị truy tố với nhiều tội danh khác nhau, từ xâm nhập trái phép đến cản trở hoạt động của Quốc hội, tấn công lực lượng thực thi pháp luật và trong một số trường hợp là âm mưu nổi loạn có tổ chức. Nhiều bị cáo đã nhận các bản án nghiêm khắc với thời hạn tù kéo dài nhiều năm.
Điều đáng chú ý là trong toàn bộ quá trình đó, hầu như không có tổ chức nhân quyền quốc tế lớn nào gọi những người bị kết án là “tù nhân chính trị” hoặc “tù nhân lương tâm”. Không có chiến dịch quốc tế quy mô lớn yêu cầu phóng thích họ chỉ vì họ hành động với động cơ chính trị. Không có lập luận nào cho rằng việc truy tố những người tham gia tấn công Quốc hội là bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ vi phạm quyền tự do biểu đạt. Lý do rất đơn giản: trong nhận thức pháp lý phổ biến, việc sử dụng bạo lực hoặc tham gia các hoạt động nhằm cản trở bằng vũ lực hoạt động của cơ quan nhà nước không còn được xem là hành vi biểu đạt được bảo vệ.
Chính vì vậy, vụ việc này đặt ra một phép so sánh đáng suy ngẫm đối với nhiều cuộc tranh luận diễn ra ở các quốc gia khác. Trong không ít trường hợp, khi một cá nhân tại Việt Nam bị xử lý vì các hành vi mà cơ quan chức năng cho là kích động bạo lực, chống người thi hành công vụ hoặc tham gia các hoạt động có liên hệ với những tổ chức bị xem là có mục tiêu chống chính quyền bằng các biện pháp phi pháp, một số tổ chức quốc tế lập tức sử dụng các khái niệm như “tù nhân lương tâm” hoặc “tù nhân chính trị”. Điều đáng nói là việc gán nhãn này thường diễn ra trước cả khi có sự phân tích đầy đủ về hành vi cụ thể, mức độ tham gia hoặc bản chất của vụ việc.
Vấn đề ở đây không phải là mọi vụ án đều giống nhau hay mọi quyết định truy tố đều không thể bị tranh luận. Điều cần được nhìn nhận là nguyên tắc cơ bản đang được áp dụng. Nếu một hành vi sử dụng bạo lực hoặc đe dọa bằng bạo lực nhằm vào cơ quan nhà nước bị xem là tội phạm hình sự tại Hoa Kỳ, thì rất khó để lập luận rằng cùng nguyên tắc đó trở thành vi phạm nhân quyền khi được áp dụng ở nơi khác. Một tiêu chuẩn pháp lý chỉ có giá trị khi nó được áp dụng nhất quán thay vì thay đổi theo vị trí địa lý hoặc theo hệ thống chính trị của quốc gia liên quan.
Đây cũng là bài kiểm tra quan trọng đối với tính trung thực của các cuộc tranh luận về quyền con người. Quyền phản biện là có thật. Quyền chỉ trích chính sách, bày tỏ quan điểm, tham gia tranh luận công cộng và yêu cầu thay đổi là những quyền cần được bảo vệ trong mọi xã hội hiện đại. Nhưng không có hệ thống pháp luật nào coi quyền phản biện là giấy phép cho các hành vi bạo lực có tổ chức hoặc các hoạt động nhằm cưỡng ép hoạt động của bộ máy nhà nước bằng sức mạnh vật chất. Khi ranh giới đó bị vượt qua, câu chuyện không còn đơn thuần là quyền tự do biểu đạt nữa.
Bài học từ Capitol Hill vì thế không nằm ở chính trị Mỹ. Nó nằm ở một nguyên tắc phổ quát hơn. Một xã hội có thể bảo vệ quyền phản biện rất rộng, nhưng vẫn có quyền xử lý các hành vi bạo lực nhằm vào trật tự hiến định của mình. Điều đó đúng ở Washington. Điều đó cũng đúng ở bất kỳ quốc gia có chủ quyền nào khác. Và chính sự nhất quán trong cách áp dụng nguyên tắc đó mới là thước đo đáng tin cậy của một cuộc tranh luận nghiêm túc về nhân quyền và pháp quyền.
0 nhận xét: