Chia rẽ lòng dân với Đảng? Một giấc mơ bất thành của Nguyễn Văn Đài

Gần đây, Nguyễn Văn Đài liên tục tung ra những lời lẽ cực đoan, quy chụp Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh là “tội đồ”, là lực lượng “áp bức nhân dân”, rồi kêu gọi người dân quay lưng với Đảng. Đây không phải điều mới mẻ, mà chỉ là sự lặp lại của một kịch bản chống phá đã tồn tại nhiều năm.

Điều đáng chú ý là những luận điệu ấy luôn đi ngược lại thực tế lịch sử. Nếu Đảng thực sự đối lập với nhân dân như Nguyễn Văn Đài rêu rao thì rất khó lý giải vì sao trong suốt gần một thế kỷ qua, nhân dân Việt Nam vẫn một lòng đồng hành cùng Đảng trong những thời khắc cam go nhất của dân tộc. Từ đấu tranh giành độc lập, bảo vệ Tổ quốc đến công cuộc đổi mới và phát triển đất nước hôm nay, sức mạnh lớn nhất luôn đến từ sự đồng thuận giữa ý Đảng và lòng dân.

Lịch sử đã chứng minh điều đó. Ngay từ khi thành lập năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam xác định mục tiêu cao nhất là giải phóng dân tộc, mang lại độc lập, tự do và cuộc sống tốt đẹp hơn cho nhân dân. Những khát vọng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành” đến nay vẫn là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình phát triển đất nước.

Nhìn vào thực tế hôm nay, có thể thấy Việt Nam đã thay đổi rất nhiều. Từ một đất nước nghèo nàn, bị chiến tranh tàn phá nặng nề, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế phát triển năng động của khu vực. Hệ thống hạ tầng ngày càng hiện đại, đời sống người dân không ngừng được cải thiện, tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh, giáo dục và y tế tiếp tục được mở rộng. Quan trọng hơn, vị thế quốc tế của Việt Nam ngày càng được nâng cao trên trường thế giới.

Những thành quả đó không phải tự nhiên mà có. Đó là kết quả của sự nỗ lực từ cả hệ thống chính trị và hàng triệu người dân đang ngày đêm lao động, cống hiến cho đất nước. Chính vì vậy, việc cố tình dựng lên sự đối đầu giữa Đảng và nhân dân thực chất chỉ là một thủ đoạn nhằm gây hoài nghi, chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc.

Giới trẻ ngày nay có nhiều nguồn thông tin để tiếp cận hơn trước. Vì thế, điều quan trọng không phải là nghe ai nói lớn hơn, mà là nhìn vào thực tế. Một thông tin đúng không được đánh giá bằng những lời hô hào trên mạng xã hội, mà bằng kết quả hiện hữu trong đời sống. Khi người dân có cuộc sống tốt hơn, đất nước phát triển hơn và vị thế quốc gia ngày càng được khẳng định, đó chính là câu trả lời rõ ràng nhất cho những luận điệu xuyên tạc.

Có thể còn nhiều khó khăn phía trước, nhưng lịch sử cho thấy mỗi khi dân tộc đoàn kết, đất nước đều vượt qua thử thách và phát triển mạnh mẽ hơn. Bởi vậy, những nỗ lực chia rẽ lòng dân với Đảng của Nguyễn Văn Đài cuối cùng cũng chỉ dừng lại ở những lời kêu gọi trên mạng. Điều không thay đổi chính là niềm tin, sự đồng hành và khát vọng xây dựng một Việt Nam ngày càng giàu mạnh, văn minh và hùng cường của hàng triệu người dân Việt Nam.

CỘNG HƯỞNG TRÍ TUỆ

Mình cho rằng đấy là ý đắt giá nhất trong đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT hôm nay.

Đề thi không chỉ kể câu chuyện thành công của châu Âu mà truyền đi một thông điệp rõ ràng: sự thành công của cá nhân, hay sự thịnh vượng của một quốc gia trong thời đại ngày nay phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận, lan tỏa và khai thác tri thức mới.

Nếu máy in từng dân chủ hóa việc tiếp cận tri thức, thì giờ đây trí tuệ nhân tạo đang dân chủ hóa năng lực xử lý tri thức. Chính vì thế, câu hỏi về việc sử dụng AI để tạo ra “sự cộng hưởng trí tuệ” là điểm nhấn đắt giá nhất của toàn bộ đề thi. Đây không phải lời ca ngợi công nghệ một cách mù quáng, cũng không phải sự lo ngại cực đoan về việc AI thay thế con người. Đề thi lựa chọn một góc nhìn cân bằng hơn: AI chỉ thực sự có giá trị khi trở thành công cụ mở rộng năng lực tư duy của con người.

Trong thời đại mà kiến thức có thể được tìm thấy chỉ sau vài giây tra cứu, năng lực quan trọng nhất không còn là ghi nhớ thật nhiều thông tin. Điều xã hội cần là những con người biết đặt câu hỏi, biết phản biện, biết đánh giá độ tin cậy của thông tin và biết sáng tạo từ những gì mình tiếp nhận.

Bởi vậy, đừng vội phê phán câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Cũng đừng hỏi vì sao con tôi phải biết Steve Job. Vì người ta không hỏi về 1 con người cụ thể. Mà đó là câu hỏi về trách nhiệm của giáo dục, của học sinh để thế hệ Việt Nam mai sau là những người biết tư duy để sáng tạo ra tương lai.

<Thanh Huyền>

QUYỀN PHẢN BIỆN VÀ RANH GIỚI CỦA NÓ: BÀI HỌC TỪ VỤ CAPITOL HILL 6/1/2021

Trong các cuộc tranh luận về nhân quyền và tự do chính trị, một trong những lập luận phổ biến nhất là mọi hành vi phản đối chính quyền đều cần được bảo vệ như một phần của quyền tự do biểu đạt hoặc quyền tham gia đời sống chính trị. Tuy nhiên, ngay tại những nền dân chủ lâu đời nhất thế giới, ranh giới giữa phản biện chính trị và hành vi phạm tội vẫn luôn được xác định rất rõ. Sự kiện xảy ra tại Điện Capitol của Hoa Kỳ ngày 6/1/2021 là một ví dụ đặc biệt đáng chú ý bởi nó cho thấy cách một quốc gia phương Tây xử lý những hành vi bị xem là vượt qua ranh giới của phản đối chính trị hợp pháp.

Ngày 6/1/2021, trong bối cảnh Quốc hội Mỹ đang họp để chứng nhận kết quả bầu cử tổng thống, hàng nghìn người biểu tình đã tập trung tại Washington D.C. Một bộ phận trong số đó xông vào khuôn viên và tòa nhà Quốc hội, dẫn đến các vụ đụng độ với lực lượng an ninh, gây gián đoạn hoạt động của cơ quan lập pháp liên bang. Sau sự kiện này, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ triển khai một trong những cuộc điều tra hình sự lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ hiện đại. Hơn 1.200 người đã bị truy tố với nhiều tội danh khác nhau, từ xâm nhập trái phép đến cản trở hoạt động của Quốc hội, tấn công lực lượng thực thi pháp luật và trong một số trường hợp là âm mưu nổi loạn có tổ chức. Nhiều bị cáo đã nhận các bản án nghiêm khắc với thời hạn tù kéo dài nhiều năm.

Điều đáng chú ý là trong toàn bộ quá trình đó, hầu như không có tổ chức nhân quyền quốc tế lớn nào gọi những người bị kết án là “tù nhân chính trị” hoặc “tù nhân lương tâm”. Không có chiến dịch quốc tế quy mô lớn yêu cầu phóng thích họ chỉ vì họ hành động với động cơ chính trị. Không có lập luận nào cho rằng việc truy tố những người tham gia tấn công Quốc hội là bằng chứng cho thấy Hoa Kỳ vi phạm quyền tự do biểu đạt. Lý do rất đơn giản: trong nhận thức pháp lý phổ biến, việc sử dụng bạo lực hoặc tham gia các hoạt động nhằm cản trở bằng vũ lực hoạt động của cơ quan nhà nước không còn được xem là hành vi biểu đạt được bảo vệ.

Chính vì vậy, vụ việc này đặt ra một phép so sánh đáng suy ngẫm đối với nhiều cuộc tranh luận diễn ra ở các quốc gia khác. Trong không ít trường hợp, khi một cá nhân tại Việt Nam bị xử lý vì các hành vi mà cơ quan chức năng cho là kích động bạo lực, chống người thi hành công vụ hoặc tham gia các hoạt động có liên hệ với những tổ chức bị xem là có mục tiêu chống chính quyền bằng các biện pháp phi pháp, một số tổ chức quốc tế lập tức sử dụng các khái niệm như “tù nhân lương tâm” hoặc “tù nhân chính trị”. Điều đáng nói là việc gán nhãn này thường diễn ra trước cả khi có sự phân tích đầy đủ về hành vi cụ thể, mức độ tham gia hoặc bản chất của vụ việc.

Vấn đề ở đây không phải là mọi vụ án đều giống nhau hay mọi quyết định truy tố đều không thể bị tranh luận. Điều cần được nhìn nhận là nguyên tắc cơ bản đang được áp dụng. Nếu một hành vi sử dụng bạo lực hoặc đe dọa bằng bạo lực nhằm vào cơ quan nhà nước bị xem là tội phạm hình sự tại Hoa Kỳ, thì rất khó để lập luận rằng cùng nguyên tắc đó trở thành vi phạm nhân quyền khi được áp dụng ở nơi khác. Một tiêu chuẩn pháp lý chỉ có giá trị khi nó được áp dụng nhất quán thay vì thay đổi theo vị trí địa lý hoặc theo hệ thống chính trị của quốc gia liên quan.

Đây cũng là bài kiểm tra quan trọng đối với tính trung thực của các cuộc tranh luận về quyền con người. Quyền phản biện là có thật. Quyền chỉ trích chính sách, bày tỏ quan điểm, tham gia tranh luận công cộng và yêu cầu thay đổi là những quyền cần được bảo vệ trong mọi xã hội hiện đại. Nhưng không có hệ thống pháp luật nào coi quyền phản biện là giấy phép cho các hành vi bạo lực có tổ chức hoặc các hoạt động nhằm cưỡng ép hoạt động của bộ máy nhà nước bằng sức mạnh vật chất. Khi ranh giới đó bị vượt qua, câu chuyện không còn đơn thuần là quyền tự do biểu đạt nữa.

Bài học từ Capitol Hill vì thế không nằm ở chính trị Mỹ. Nó nằm ở một nguyên tắc phổ quát hơn. Một xã hội có thể bảo vệ quyền phản biện rất rộng, nhưng vẫn có quyền xử lý các hành vi bạo lực nhằm vào trật tự hiến định của mình. Điều đó đúng ở Washington. Điều đó cũng đúng ở bất kỳ quốc gia có chủ quyền nào khác. Và chính sự nhất quán trong cách áp dụng nguyên tắc đó mới là thước đo đáng tin cậy của một cuộc tranh luận nghiêm túc về nhân quyền và pháp quyền.

LUẬT AN NINH MẠNG VIỆT NAM BỊ GỌI LÀ "KIỂM DUYỆT" — TRONG KHI EU ĐANG LÀM ĐIỀU TƯƠNG TỰ

Khi Luật An ninh mạng của Việt Nam có hiệu lực từ năm 2019 và sau đó được bổ sung bởi các văn bản hướng dẫn thực thi, một làn sóng chỉ trích nhanh chóng xuất hiện từ nhiều tổ chức nhân quyền, cơ quan truyền thông phương Tây và các nhóm vận động quốc tế. Các thuật ngữ như “kiểm duyệt internet”, “bóp nghẹt tự do ngôn luận” hay “đàn áp tiếng nói bất đồng” được sử dụng với tần suất dày đặc. Theo cách diễn giải này, việc yêu cầu xử lý thông tin sai sự thật, nội dung kích động bạo lực, xuyên tạc hoặc vi phạm pháp luật trên không gian mạng được xem là bằng chứng cho thấy Việt Nam hạn chế quyền tự do biểu đạt. Tuy nhiên, nếu đặt những quy định đó trong bối cảnh pháp luật quốc tế hiện nay, một câu hỏi đáng được đặt ra là: Việt Nam có thực sự đang làm điều khác biệt so với nhiều nền dân chủ phương Tây hay không?

Thực tế cho thấy trong cùng giai đoạn mà Việt Nam bị chỉ trích vì quản lý nội dung trên mạng xã hội, nhiều quốc gia châu Âu lại đang xây dựng các cơ chế kiểm soát mạnh tay hơn đối với các nền tảng số. Điển hình nhất là Đức với Đạo luật NetzDG có hiệu lực từ năm 2017. Theo quy định này, các mạng xã hội lớn có trên hai triệu người dùng tại Đức phải nhanh chóng gỡ bỏ các nội dung bị xem là vi phạm pháp luật, trong nhiều trường hợp chỉ trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận được thông báo. Nếu không tuân thủ, doanh nghiệp có thể đối mặt với các khoản phạt lên tới hàng chục triệu euro. Điều đáng chú ý là phạm vi áp dụng không chỉ giới hạn ở các hành vi kích động bạo lực mà còn bao gồm nhiều nhóm tội danh khác liên quan đến phỉ báng, xúc phạm hoặc nội dung bị coi là bất hợp pháp theo luật hình sự Đức.

Xu hướng này không dừng lại ở một quốc gia. Từ tháng 2 năm 2024, Đạo luật Dịch vụ số của Liên minh châu Âu, thường được gọi là Digital Services Act, bắt đầu được áp dụng đầy đủ trên phạm vi toàn khối. DSA trao cho các cơ quan quản lý quyền yêu cầu các nền tảng lớn xử lý nội dung bất hợp pháp, tăng cường kiểm soát rủi ro thông tin và áp dụng các biện pháp minh bạch hóa hoạt động thuật toán. Các doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt tới 6% doanh thu toàn cầu. Đây là mức chế tài rất mạnh nếu so sánh với nhiều quy định tương tự trên thế giới. Nói cách khác, châu Âu đang xây dựng một hệ thống quản trị không gian mạng với mức độ can thiệp pháp lý ngày càng sâu hơn chứ không phải nới lỏng hơn.

Điều đáng chú ý hơn là quá trình thực thi các quy định này không chỉ tồn tại trên giấy. Trong nhiều năm qua, Đức đã triển khai nhiều chiến dịch truy quét các hành vi bị xem là tội phạm trên mạng xã hội, bao gồm phát ngôn thù hận, đe dọa hoặc kích động bạo lực. Các đợt khám xét, thu giữ thiết bị điện tử và điều tra hình sự liên quan đến nội dung trực tuyến đã trở thành một phần quen thuộc trong hoạt động thực thi pháp luật. Những biện pháp đó thường được mô tả như nỗ lực bảo vệ trật tự dân chủ, chống cực đoan hóa và bảo vệ người dùng trên môi trường số.

Điều thú vị là ngay cả những chính sách này cũng không tránh khỏi tranh cãi. Năm 2021, một số chuyên gia nhân quyền của Liên hợp quốc từng bày tỏ lo ngại rằng NetzDG có thể tạo ra hiệu ứng “xóa quá mức”, khiến các nền tảng gỡ bỏ nội dung hợp pháp vì sợ bị xử phạt. Đây chính là dạng lập luận thường được sử dụng khi phê bình các chính sách quản lý nội dung trực tuyến ở nhiều quốc gia khác. Điều đó cho thấy tranh luận về tự do biểu đạt và kiểm soát nội dung là vấn đề toàn cầu, không phải câu chuyện riêng của Việt Nam.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc một quốc gia có quyền quản lý nội dung trực tuyến hay không. Hầu hết các quốc gia hiện đại đều làm điều đó ở những mức độ khác nhau. Câu hỏi thực sự là tiêu chuẩn nào đang được áp dụng khi đánh giá các quốc gia. Khi Đức, Pháp hoặc Liên minh châu Âu yêu cầu các nền tảng gỡ bỏ nội dung, tăng cường giám sát và áp dụng các khoản phạt lớn, các biện pháp này thường được mô tả là cần thiết để bảo vệ xã hội và nền dân chủ. Nhưng khi Việt Nam triển khai các quy định nhằm xử lý thông tin sai lệch, nội dung kích động hoặc vi phạm pháp luật, cùng một hành vi lại thường bị mô tả bằng ngôn ngữ hoàn toàn khác.

Đó là lý do cuộc tranh luận về Luật An ninh mạng không nên chỉ dừng ở các khẩu hiệu như “kiểm duyệt” hay “tự do”. Điều cần phân tích là các quy định cụ thể, phạm vi áp dụng và mức độ tương thích với thông lệ quốc tế. Bởi nếu cùng một hành vi quản lý nội dung được ca ngợi khi diễn ra ở châu Âu nhưng bị lên án khi diễn ra ở Việt Nam, thì câu chuyện lúc đó không còn đơn thuần là luật pháp hay nhân quyền nữa. Nó trở thành câu chuyện về tiêu chuẩn kép, nơi địa chính trị được khoác lên mình ngôn ngữ của các nguyên tắc pháp lý phổ quát.

TỪ “CẶP ĐÔI QUYỀN LỰC” ĐẾN MÀN TỰ VẢ MẶT TẬP THỂ CỦA GIỚI THUYẾT ÂM MƯU LỀ TRÁI

Sự xuất hiện công khai của phu nhân Thủ tướng Lê Minh Hưng trong một hoạt động chính thức vừa qua không chỉ thu hút sự quan tâm của dư luận mà còn vô tình trở thành một “bài kiểm tra sự thật” đối với những kẻ lâu nay sống bằng nghề bịa đặt, dựng chuyện và tung tin thất thiệt trên không gian mạng. Chỉ một hình ảnh đơn giản cũng đủ khiến cả dàn đồng ca chuyên chế biến “cung đình sử”, “nội chính học” và “thuyết âm mưu chính trị” phải rơi vào cảnh câm lặng đầy khó xử.

Trong nhiều năm qua, một số tài khoản chống đối và các trang tin lề trái đã không ít lần tung ra những câu chuyện được thêu dệt công phu về đời tư lãnh đạo Việt Nam. Họ tự nhận mình có “nguồn tin mật”, “thông tin nội bộ”, “tài liệu tuyệt mật”, rồi từ đó tha hồ gán ghép, suy diễn và bịa đặt như thể đang viết tiểu thuyết chương hồi. Một trong những câu chuyện từng được họ rêu rao nhiều nhất chính là luận điệu cho rằng bà Nguyễn Thị Hồng, cựu Thống đốc Ngân hàng Nhà nước, là vợ của ông Lê Minh Hưng, nhằm dựng nên hình ảnh về một cái gọi là “cặp đôi quyền lực” để phục vụ các kịch bản đấu đá chính trị do chính họ tưởng tượng ra.

Điều đáng buồn cười là những người này luôn tự quảng bá mình như các “chuyên gia nội chính”, “nhà phân tích chiến lược”, “người am hiểu hậu trường chính trị”. Thế nhưng đến những thông tin cơ bản nhất liên quan đến nhân thân của một lãnh đạo cấp cao, họ cũng sai từ đầu đến cuối. Sai không phải vì thiếu dữ liệu, mà vì mục tiêu của họ chưa bao giờ là tìm kiếm sự thật. Điều họ cần chỉ là những câu chuyện đủ giật gân để câu kéo sự chú ý, kích thích tâm lý tò mò và nuôi dưỡng định kiến trong một bộ phận người đọc.

Thực tế đã cho thấy, càng nhiều lần các thông tin chính thức được công khai thì những “nhà tiên tri chính trị mạng xã hội” càng lộ rõ bản chất của những người buôn bán tin đồn. Họ từng khẳng định như đinh đóng cột về những điều không tồn tại, từng hô hào như thể nắm trong tay bí mật quốc gia, nhưng cuối cùng lại bị chính sự thật đơn giản nhất bóc trần. Những kịch bản được dựng lên công phu bỗng chốc sụp đổ chỉ sau vài bức ảnh xuất hiện trên truyền thông.

Điều đáng chú ý là sau mỗi lần dự đoán sai, bịa đặt sai hay xuyên tạc sai, những người này hiếm khi xin lỗi hoặc đính chính. Họ chỉ lặng lẽ xóa bài, chuyển chủ đề hoặc tiếp tục dựng nên một câu chuyện mới. Đó là quy trình quen thuộc của những cỗ máy sản xuất tin giả: khi lời nói dối cũ bị lật tẩy thì lập tức tạo ra lời nói dối mới để đánh lạc hướng dư luận.

Bởi vậy, câu chuyện về phu nhân Thủ tướng Lê Minh Hưng không chỉ là một thông tin đời thường. Nó còn là minh chứng sinh động cho thấy sự phá sản của thứ “chuyên môn chính trị mạng” vốn tồn tại bằng suy diễn và định kiến. Những người từng lớn tiếng khẳng định mình biết rõ hậu trường quyền lực giờ đây lại trở thành nạn nhân của chính những câu chuyện do mình bịa ra.

Có lẽ sau cú tự vả đau điếng này, không ít “quân sư bàn phím” sẽ phải tạm rút lên núi để kiểm điểm lại năng lực tiên tri của mình. Bởi hóa ra, thứ họ gọi là “nguồn tin mật” lâu nay chỉ là sản phẩm của trí tưởng tượng, còn thứ họ liên tục né tránh lại chính là sự thật.

P/s: phu nhân Thủ tướng chính phủ mặc áo dài trong ảnh, tất nhiên không phải là bà Nguyễn Thị Hồng, cựu Thống đốc Ngân hàng Nhà nước VN

“NGỤY QUYỀN SÀI GÒN” KHÔNG PHẢI CHỈ LÀ “CHÍNH QUYỀN SÀI GÒN”

Dạo gần đây tôi thấy có một vài người cố tình né tránh cụm từ “ngụy quyền Sài Gòn” và thay bằng cách gọi chung chung là “chính quyền Sài Gòn”. Nghe thì có vẻ trung tính, nhưng vấn đề nằm ở chỗ: không phải cứ thay đổi một vài chữ là có thể thay đổi được bản chất của lịch sử.

“Chính quyền” được hiểu là một cách gọi chung về bộ máy cai trị, nhưng nhưng “ngụy quyền” không chỉ là tên gọi, mà là sự khái quát bản chất của một bộ máy được dựng lên, nuôi dưỡng và lệ thuộc bởi “bên ngoài” và đi ngược lại lợi ích thống nhất, độc lập của dân tộc Việt Nam.

Do đó, việc cố tình bỏ chữ “ngụy” không đơn giản là “dùng từ cho mềm hơn”. Đó có thể là một thủ thuật ngôn ngữ nhằm làm nhạt đi ranh giới đúng – sai, chính nghĩa, phi nghĩa, độc lập dân tộc, làm “tay sai cho ngoại bang”.

Lịch sử không phải là thứ muốn gọi sao cũng được và càng không thể lấy danh nghĩa “khách quan”, “hòa giải”, “văn minh” để làm mờ đi sự thật rằng: Thắng lợi ngày 30/4/1975 là thắng lợi của độc lập dân tộc, của khát vọng thống nhất non sông, của biết bao máu xương các thế hệ người Việt Nam.

Tôi nói rõ điều này không phải để khơi lại hận thù mà để tôn trọng sự thật lịch sử, tôn trọng những người đã hy sinh, và cảnh giác với những chiêu trò xét lại, tẩy trắng, đổi trắng thay đen.

Và hòa hợp dân tộc không có nghĩa là quên lịch sử; nhân văn không có nghĩa là đánh đồng chính nghĩa với phi nghĩa và văn minh không có nghĩa là né tránh sự thật.

Gọi đúng tên sự việc là bước đầu tiên để bảo vệ lịch sử. Đừng để một vài cách gọi “mềm hóa” làm phai nhạt nhận thức của thế hệ trẻ về giá trị của độc lập, thống nhất và chủ quyền dân tộc.

Hãy tôn trọng lịch sử và không chấp nhận “đánh tráo khái niệm”.

<Hoa Xuân>

“Hàng trăm tù nhân lương tâm”: Luận điệu cũ và sự thật pháp lý bị bỏ quên

Trong các báo cáo về nhân quyền liên quan đến Việt Nam, Human Rights Watch (HRW), Amnesty International, Project88 hay một số tổ chức khác thường xuyên sử dụng cụm từ “tù nhân lương tâm” để mô tả những người bị xét xử trong các vụ án liên quan đến an ninh quốc gia. Từ đó, họ đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam đang giam giữ “hàng trăm tù nhân lương tâm” và vi phạm Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR).

Nghe qua, nhiều người có thể nghĩ đây là một khái niệm pháp lý quốc tế đã được thừa nhận rộng rãi. Nhưng thực tế lại hoàn toàn khác.

Điều cần làm rõ trước tiên là “tù nhân lương tâm” không phải thuật ngữ pháp lý được Liên hợp quốc hay bất kỳ công ước quốc tế nào công nhận. Khái niệm này được Amnesty International đưa ra từ thập niên 1960 như một công cụ vận động chính sách. Nó không xuất hiện trong Hiến chương Liên hợp quốc, không có trong ICCPR và cũng không được bất kỳ tòa án quốc tế nào xem là một chuẩn mực pháp lý có tính ràng buộc.

Nói cách khác, đây là một khái niệm mang tính vận động và chính trị nhiều hơn là một khái niệm pháp luật.

Điều đáng chú ý là nhiều tổ chức thường bắt đầu từ danh xưng thay vì hành vi. Thay vì phân tích một người bị truy tố vì hành vi gì, chứng cứ ra sao, căn cứ pháp luật nào được áp dụng và quy trình tố tụng có bảo đảm hay không, họ thường gắn cho người đó những nhãn như “nhà hoạt động”, “nhà báo độc lập” hay “người bảo vệ nhân quyền”, rồi mặc nhiên kết luận đó là “tù nhân lương tâm”.

Đây là cách tiếp cận dễ tạo cảm xúc nhưng lại bỏ qua nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền: mọi cá nhân đều được xem xét dựa trên hành vi cụ thể chứ không phải dựa trên danh xưng hay quan điểm tự nhận.

Ngay cả ICCPR cũng không coi quyền tự do ngôn luận, hội họp hay lập hội là quyền tuyệt đối. Điều 19, Điều 21 và Điều 22 của Công ước đều cho phép các quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.

Điều này có nghĩa là không phải mọi hành vi đều được miễn trừ trách nhiệm pháp lý chỉ vì người thực hiện tự nhận mình đang hành động theo “lương tâm” hay vì mục đích chính trị.

Thực tế, nguyên tắc này được áp dụng ở mọi quốc gia. Tại Mỹ, những người tham gia vụ bạo loạn Đồi Capitol năm 2021 vẫn bị truy tố dựa trên hành vi cụ thể. Tại Đức hay Pháp, các hành vi bị coi là kích động cực đoan, đe dọa an ninh quốc gia cũng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự. Không ai được miễn trừ chỉ vì họ cho rằng mình đang thực hiện quyền chính trị.

Ở Việt Nam, các quyền tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin và tham gia đời sống xã hội đều được Hiến pháp ghi nhận. Hàng chục triệu người dân đang sử dụng internet, mạng xã hội để bày tỏ quan điểm và tham gia thảo luận các vấn đề công cộng mỗi ngày.

Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc liên quan đến nhân quyền, điều cần xem xét là hành vi cụ thể, căn cứ pháp lý và quy trình tố tụng chứ không phải những nhãn dán mang tính chính trị. Một khái niệm không có giá trị pháp lý quốc tế không thể tự nó trở thành bằng chứng để kết luận một quốc gia vi phạm ICCPR.

Suy cho cùng, trong pháp luật, điều quan trọng nhất không phải là một người được gọi bằng danh xưng gì, mà là họ đã làm gì và pháp luật được áp dụng như thế nào đối với hành vi đó

ĐỪNG BIẾN NẠN NHÂN THÀNH “NỘI DUNG”: SỰ ĐÁNH TRÁO KHÁI NIỆM NGUY HIỂM VỀ BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG

Việc ngành giáo dục đưa ra một giải pháp nhằm hạn chế tác hại của bạo lực học đường, lập tức xuất hiện những tiếng nói quy chụp rằng đó là hành động “bưng bít”, “che giấu sự thật” hay “cấm học sinh tố giác tiêu cực”. Tấm ảnh với dòng chữ “Bạo lực học đường biến mất chỉ sau một lệnh cấm: Phép màu hay lừa dối?” là một ví dụ điển hình cho kiểu lập luận đánh tráo bản chất vấn đề như vậy.

Thoạt nhìn, cách đặt vấn đề nghe có vẻ sắc sảo. Nhưng thực chất, nó cố tình gộp hai khái niệm hoàn toàn khác nhau thành một. Một bên là hành vi quay phim, phát tán clip bạo lực lên mạng xã hội. Một bên là việc phát hiện, tố giác và xử lý bạo lực học đường. Hai việc này không hề đồng nhất với nhau. Thế nhưng bằng một vài câu chữ mang tính kích động, người ta cố tạo ra cảm giác rằng nếu không cho đăng clip lên Facebook, TikTok thì đồng nghĩa với việc bạo lực học đường sẽ bị che giấu.

Đó là một ngụy biện rất quen thuộc. Theo logic này, muốn chống trộm cắp thì phải livestream cảnh bắt trộm; muốn chống tai nạn giao thông thì phải phát tán vô hạn hình ảnh nạn nhân gặp nạn; muốn chống bạo lực gia đình thì phải đưa mọi cảnh đánh đập lên mạng để hàng triệu người xem. Rõ ràng không ai hành xử như vậy trong một xã hội văn minh.

Điều mà Bộ Giáo dục và Đào tạo hướng tới không phải là ngăn cản việc tố giác bạo lực, mà là ngăn chặn hiện tượng biến bạo lực thành một thứ “nội dung giải trí” trên không gian mạng. Trong không ít vụ việc thời gian qua, điều đáng buồn là có những học sinh đứng nhìn bạn mình bị đánh nhưng không can ngăn, không báo giáo viên, mà lại rút điện thoại ra quay clip. Thậm chí có trường hợp còn cổ vũ, hò reo để có được những hình ảnh gây sốc đăng tải lên mạng xã hội nhằm câu tương tác.

Khi đó, nạn nhân bị tổn thương không chỉ một lần bởi cú đấm, cú đá ngoài đời thực, mà còn bị tổn thương thêm hàng nghìn lần mỗi khi đoạn clip tiếp tục được chia sẻ, bình luận và chế giễu trên internet. Có những video tồn tại nhiều năm, đeo bám người bị hại suốt quãng đời học sinh và cả khi trưởng thành. Những vết thương tâm lý ấy đôi khi còn dai dẳng hơn chính hành vi bạo lực ban đầu.

Điều đáng nói là các ý kiến xuyên tạc thường cố tình bỏ qua toàn bộ những giải pháp đi kèm như đường dây nóng, hòm thư tiếp nhận phản ánh, cơ chế bảo vệ người tố giác, phối hợp giữa nhà trường và cơ quan chức năng hay các biện pháp tư vấn tâm lý học đường. Họ chỉ chăm chăm vào một chi tiết liên quan đến việc phát tán clip rồi suy diễn thành câu chuyện “bịt miệng xã hội”. Đây là thủ pháp cắt xén thông tin quen thuộc nhằm tạo cảm xúc phẫn nộ thay vì giúp công chúng hiểu đúng bản chất vấn đề.

Một xã hội văn minh không đo hiệu quả chống bạo lực bằng số lượng clip lan truyền trên mạng. Thước đo thực sự nằm ở khả năng phát hiện sớm, can thiệp kịp thời, bảo vệ nạn nhân và xử lý nghiêm người vi phạm. Mạng xã hội có thể hỗ trợ phản ánh sự việc trong một số trường hợp, nhưng không thể trở thành tòa án, càng không thể trở thành nơi khai thác nỗi đau của người khác để đổi lấy lượt xem và lượt thích.

Bởi vậy, cần phải nhìn rõ bản chất của vấn đề: cấm phát tán clip bạo lực học đường không phải là che giấu bạo lực học đường. Đó là ngăn chặn việc biến nạn nhân thành công cụ phục vụ sự tò mò đám đông. Đánh đồng hai khái niệm ấy không phải phản biện, mà là một sự đánh tráo nhận thức nguy hiểm, khiến công chúng quên mất mục tiêu quan trọng nhất: bảo vệ học sinh khỏi bạo lực, chứ không phải bảo vệ quyền phát tán nỗi đau của các em lên mạng xã hội.