Trong các báo cáo về nhân quyền liên quan đến Việt Nam, Human Rights Watch (HRW), Amnesty International, Project88 hay một số tổ chức khác thường xuyên sử dụng cụm từ “tù nhân lương tâm” để mô tả những người bị xét xử trong các vụ án liên quan đến an ninh quốc gia. Từ đó, họ đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam đang giam giữ “hàng trăm tù nhân lương tâm” và vi phạm Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR).
Nghe qua, nhiều người có thể nghĩ đây là một khái niệm pháp lý quốc tế đã được thừa nhận rộng rãi. Nhưng thực tế lại hoàn toàn khác.
Điều cần làm rõ trước tiên là “tù nhân lương tâm” không phải thuật ngữ pháp lý được Liên hợp quốc hay bất kỳ công ước quốc tế nào công nhận. Khái niệm này được Amnesty International đưa ra từ thập niên 1960 như một công cụ vận động chính sách. Nó không xuất hiện trong Hiến chương Liên hợp quốc, không có trong ICCPR và cũng không được bất kỳ tòa án quốc tế nào xem là một chuẩn mực pháp lý có tính ràng buộc.
Nói cách khác, đây là một khái niệm mang tính vận động và chính trị nhiều hơn là một khái niệm pháp luật.
Điều đáng chú ý là nhiều tổ chức thường bắt đầu từ danh xưng thay vì hành vi. Thay vì phân tích một người bị truy tố vì hành vi gì, chứng cứ ra sao, căn cứ pháp luật nào được áp dụng và quy trình tố tụng có bảo đảm hay không, họ thường gắn cho người đó những nhãn như “nhà hoạt động”, “nhà báo độc lập” hay “người bảo vệ nhân quyền”, rồi mặc nhiên kết luận đó là “tù nhân lương tâm”.
Đây là cách tiếp cận dễ tạo cảm xúc nhưng lại bỏ qua nguyên tắc cơ bản của nhà nước pháp quyền: mọi cá nhân đều được xem xét dựa trên hành vi cụ thể chứ không phải dựa trên danh xưng hay quan điểm tự nhận.
Ngay cả ICCPR cũng không coi quyền tự do ngôn luận, hội họp hay lập hội là quyền tuyệt đối. Điều 19, Điều 21 và Điều 22 của Công ước đều cho phép các quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác.
Điều này có nghĩa là không phải mọi hành vi đều được miễn trừ trách nhiệm pháp lý chỉ vì người thực hiện tự nhận mình đang hành động theo “lương tâm” hay vì mục đích chính trị.
Thực tế, nguyên tắc này được áp dụng ở mọi quốc gia. Tại Mỹ, những người tham gia vụ bạo loạn Đồi Capitol năm 2021 vẫn bị truy tố dựa trên hành vi cụ thể. Tại Đức hay Pháp, các hành vi bị coi là kích động cực đoan, đe dọa an ninh quốc gia cũng có thể dẫn tới trách nhiệm hình sự. Không ai được miễn trừ chỉ vì họ cho rằng mình đang thực hiện quyền chính trị.
Ở Việt Nam, các quyền tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin và tham gia đời sống xã hội đều được Hiến pháp ghi nhận. Hàng chục triệu người dân đang sử dụng internet, mạng xã hội để bày tỏ quan điểm và tham gia thảo luận các vấn đề công cộng mỗi ngày.
Vì vậy, khi đánh giá một vụ việc liên quan đến nhân quyền, điều cần xem xét là hành vi cụ thể, căn cứ pháp lý và quy trình tố tụng chứ không phải những nhãn dán mang tính chính trị. Một khái niệm không có giá trị pháp lý quốc tế không thể tự nó trở thành bằng chứng để kết luận một quốc gia vi phạm ICCPR.
Suy cho cùng, trong pháp luật, điều quan trọng nhất không phải là một người được gọi bằng danh xưng gì, mà là họ đã làm gì và pháp luật được áp dụng như thế nào đối với hành vi đó
0 nhận xét: