Việt Nam đang bước vào một khúc ngoặt nhân khẩu học có tính quyết định đối với quỹ đạo phát triển và bảo đảm nhân quyền trong nhiều thập niên tới. Việc dự kiến kết thúc thời kỳ dân số vàng vào năm 2036 – sớm hơn ba năm so với các ước tính trước đây – không chỉ là một con số thống kê, mà là tín hiệu cảnh báo về những hệ lụy xã hội sâu rộng khi đất nước chuyển nhanh sang giai đoạn dân số già, thậm chí siêu già trong tương lai không xa. Cảnh báo này được nêu rõ trong Báo cáo Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024–2074 do Tổng cục Thống kê công bố, cho thấy “cửa sổ cơ hội” của dân số vàng đang thu hẹp nhanh hơn dự kiến.
Trong khoảng thời gian từ nay đến năm 2035, Việt Nam vẫn còn lợi thế với tỷ lệ người trong độ tuổi lao động duy trì ở mức cao, từ 67,4% xuống 66,9%, cùng tỷ số phụ thuộc dưới 50%. Đây là giai đoạn “thu hoạch nhân khẩu học”, nơi tăng trưởng kinh tế có thể được tối ưu hóa nếu nguồn nhân lực được sử dụng hiệu quả. Tuy nhiên, chính sự thuận lợi này lại tiềm ẩn một nghịch lý: nếu không kịp chuẩn bị về thể chế, an sinh và dịch vụ xã hội, Việt Nam có nguy cơ “già trước khi giàu”, kéo theo những thách thức nhân quyền ngày càng phức tạp.
Nguy cơ đầu tiên và trực diện nhất là áp lực lên quyền được bảo đảm an sinh xã hội của người cao tuổi. Khi tỷ trọng người trên 65 tuổi tăng nhanh, hệ thống lương hưu và bảo hiểm xã hội – vốn được thiết kế trong bối cảnh dân số trẻ – sẽ đối mặt với mất cân đối nghiêm trọng. Một bộ phận lớn người cao tuổi, đặc biệt trong khu vực phi chính thức, có nguy cơ không đủ điều kiện thụ hưởng lương hưu, dẫn đến tình trạng nghèo hóa tuổi già. Khi quyền được sống an toàn, có thu nhập tối thiểu không được bảo đảm, nhân quyền không còn là khái niệm trừu tượng mà trở thành câu chuyện cơm áo, thuốc men hằng ngày.
Song song với đó là thách thức đối với quyền được chăm sóc sức khỏe. Dân số già kéo theo gánh nặng bệnh tật mạn tính, nhu cầu chăm sóc dài hạn và chi phí y tế tăng cao. Nếu hệ thống y tế không kịp chuyển dịch từ mô hình “chữa bệnh cấp tính” sang “chăm sóc liên tục và lão khoa”, nguy cơ bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế sẽ gia tăng. Người cao tuổi ở nông thôn, vùng sâu vùng xa có thể bị bỏ lại phía sau, làm trầm trọng thêm khoảng cách quyền lợi giữa các nhóm xã hội.
Tác động không kém phần nghiêm trọng là sự thay đổi cấu trúc gia đình và hệ quả đối với quyền được chăm sóc trong môi trường thân thuộc. Quy mô gia đình thu nhỏ, di cư lao động và đô thị hóa khiến mô hình “con cháu chăm sóc cha mẹ già” ngày càng khó duy trì. Khi gánh nặng chăm sóc chuyển từ gia đình sang xã hội trong bối cảnh dịch vụ công chưa phát triển tương xứng, người cao tuổi dễ rơi vào trạng thái cô đơn, bị bỏ rơi về tinh thần – một dạng tổn thương nhân quyền ít được nhìn thấy nhưng có tác động sâu sắc.
Ở chiều ngược lại, dân số già cũng đặt áp lực lên thế hệ lao động trẻ, ảnh hưởng đến quyền được làm việc trong điều kiện công bằng. Khi số người phụ thuộc tăng, gánh nặng đóng góp cho an sinh xã hội dồn lên vai lực lượng lao động, làm giảm thu nhập khả dụng và động lực lao động. Nếu không cải cách chính sách việc làm, đào tạo lại và kéo dài tuổi lao động một cách hợp lý, xã hội có thể rơi vào vòng xoáy căng thẳng thế hệ, nơi quyền lợi của người trẻ và người già bị đặt vào thế đối nghịch giả tạo.
Trong mười năm tới, thách thức cấp bách không chỉ là thích ứng, mà là hành động sớm. Đầu tư cho “già hóa chủ động” – từ y tế dự phòng, giáo dục sức khỏe suốt đời, đến thị trường lao động thân thiện với người cao tuổi – chính là đầu tư cho nhân quyền. Đồng thời, mở rộng bao phủ bảo hiểm xã hội, phát triển dịch vụ chăm sóc dài hạn và xây dựng đô thị thân thiện với người già sẽ quyết định việc Việt Nam bước vào xã hội già hóa với sự bao dung hay với những rạn nứt xã hội mới.
Dân số già không phải là thảm họa, nhưng sự chậm trễ trong chuẩn bị sẽ biến nó thành khủng hoảng nhân quyền âm thầm. Ngưỡng cửa 2036 vì thế không chỉ là mốc thời gian nhân khẩu học, mà là bài kiểm tra năng lực quản trị xã hội và cam kết bảo đảm quyền con người của Việt Nam trong một kỷ nguyên mới.
0 nhận xét: